Eén jaar ‘Rusland zonder Poetin’

Zes mei, de “Mars der miljoenen”. © Novaja Gazeta / Anna Artem’eva

Zes mei, de “Mars der miljoenen”. © Novaja Gazeta / Anna Artem’eva

Op vijf december 2011, de dag na de Russische presidentsverkiezingen, trokken zo’n 5.000 Moskovieten hun bontjas en handschoenen aan om in het hart van de hoofdstad een gezamenlijke vuist te ballen naar het Kremlin. Op tien december kwam een tienvoud op straat, en vierentwintig december verzamelden om en bij de 120.000 mensen: ongezien sinds de val van de Sovjet-Unie. Een nieuw bewustzijn zag het levenslicht, er werd voor het eerst nagedacht over een mogelijk Rusland zonder Poetin.

Die protestbeweging viert deze maand dus zijn eerste verjaardag, maar van een echte beweging was zeker in het begin nog geen sprake. De nieuwe helden zijn figuren van allerlei slag en met uiteenlopende politieke overtuigingen.

Wie-is-wie

Hét gezicht van de buitenparlementaire oppositie is zonder twijfel Aleksej Navalny. De 36-jarige advocaat won respect, ergernis, maar in ieder geval bekendheid, dankzij zijn blog, waarop hij de corrupte praktijken blootlegt die Rusland verlammen en verzwakken. Time merkte hem op als een van de honderd meest invloedrijke mensen van 2012. Navalny bedacht het pseudoniem voor regeringspartij Verenigd Rusland, dat sindsdien een prominente plek kreeg in het lexicon van iedere Russische activist: de ‘partij van dieven en oplichters’.

Sergej Oedaltsov, een ietwat gevaarlijk uitziende maar erg charismatische man met een kale knikker, is de leider van het Linkse Front, een koepelorganisatie van enkele extreemlinkse jongerengroeperingen. Samen met zijn vrouw Anastasija staat hij bekend als ‘het revolutionaire koppel’. Oedaltsov werd al meer dan honderd keer gearresteerd voor het organiseren van illegale betogingen. Na de eerste protesten in december 2011 werd hij meteen gearresteerd en ging-ie in hongerstaking. Amnesty International doopte hem een gewetensgevangene – een twijfelachtige eer die ook Navalny en de vrouwen van Pussy Riot te beurt viel.

Daarnaast is er nog Ilja Jasjin, een jonge snaak en een van de leiders van de politieke oppositiebeweging Solidarnost (een niet mis te verstane verwijzing naar de Poolse vakvereniging Solidarność). Hij is het vriendje van Ksenija Sobtsjak, de dochter van de eerste postsovjetburgemeester van Sint-Petersburg, Anatoli Sobtsjak. Die man was de mentor van Poetin voor hij president werd en Poetin zou volgens kwatongen Ksenija’s peetoom zijn. Maar Ksenija, die tot voor kort bekend stond als Ruslands Paris Hilton, verbaasde vriend en vijand door haar imago van dom blondje van zich af te schudden en Poetin de rug toe te keren.

“Rusland zonder Poetin”

De directe aanleiding voor het plotse engagement bij zoveel Russen in december van vorig jaar, waren de parlementsverkiezingen op 4 december. Het werd al snel duidelijk dat die niet correct zijn verlopen, met in sommige regio’s onwaarschijnlijke monsterscores van bijna honderd procent voor de regeringspartij. De Russen zijn inventieve stembusfraudeurs, er wordt op alle mogelijke manieren gesjoemeld. Partijgetrouwen rijden met bussen van stad naar stad om meerdere  keren te stemmen met formulieren van niet opgedaagde kiezers, het zogenaamde ‘carrouselstemmen’, of bedrijfsleiders en fabrieksdirecteurs dwingen hun werkgevers voor de juiste kandidaat of partij te stemmen. Ook zijn er de zogenaamde ‘dode zielen’: mensen die allang gestorven zijn, maar toch komen stemmen.

Op de barricaden staan liberale democraten zij aan zij met extreme nationalisten en oerconservatieve Orthodoxen. Het is een bont allegaartje bij wie er vooral eensgezindheid bestaat rond de gezamenlijke eis van eerlijke verkiezingen en een ‘Rusland zonder Poetin’. Maar het succes van de decemberbetogingen nam gestaag af en er werd meer en meer overgegaan op ludieke acties, waarbij bijvoorbeeld een kring van mensen met witte lintjes (het symbool van het protest, volgens Poetin “een soort condoom”) werd gevormd op de ring rond Moskou.

In april vond de beweging kortstondig een nieuwe voedingsbodem in Astrachan, een stad aan de Kaspische Zee. Daar was op vier maart naast een president ook een nieuwe burgemeester gekozen, maar niet op een eerlijke manier. Oleg Sjejin, de uitdager van regeringspartijlid Michail Stoljarov, trok de aandacht van de nationale pers door in hongerstaking te gaan. Navalny en zijn kornuiten trokken erheen, dagenlang werd actie gevoerd. Maar na veertig dagen gaf Sjejin op. Hoewel de onregelmatigheden zelfs door de Kiescommissie werden erkend, behield Stoljarov de sjerp.

Geen luisterend oor

Toegevingen van de heersende macht aan de oppositie zijn dan ook nergens te bespeuren. Poetin spreekt zich zelden uit over wat zijn tegenstanders roepen, meestal negeert hij de acties compleet. Maar achter de muren van het Kremlin wordt onophoudelijk gebroed op plannen om het weerwerk de kop in te drukken.

Ten eerste is er Poetins persoonlijke jeugdbeweging Nasji (De onzen – minstens even patriottisch in het Russisch als in het Nederlands). Deze groep ultranationalistische jongeren wordt ook wel beschouwd als de officieuze knokploeg van het Kremlin en staat altijd paraat om moeder Rusland te beschermen voor de ‘oranje pest’ – verwijzend naar de Oranjerevolutie in buurland Oekraïne in 2004. Daar won zittend premier Janoekovitsj de verkiezingen, maar na massale protesten ten gevolge van grootschalige fraude, werd de tweede ronde nietig verklaard. Bij een hernieuwde tweede ronde won de prowesterse kandidaat Viktor Joesjtsjenko overtuigend. Tegenstanders van de kleurenrevoluties in Oekraïne (2004) en Georgië (2003) beweren graag dat de Verenigde Staten, met zakenman en filantroop George Soros op kop, een hand hebben in de opstanden. Ook in Rusland wordt de oppositie er steevast van beschuldigd door de Amerikanen gesteund te worden in de strijd tegen Poetin. De definitie van hoogverraad werd gewijzigd en zo vaag gedefinieerd, dat contact met buitenlanders of gewoon een afwijkende mening tot lange celstraffen zou kunnen leiden.

De Nasjijeugd zet vaak grote pro-Kremlin betogingen op poten en rekruteert daarbij jongeren uit de provincie, die met bussen naar de hoofdstad worden gevoerd. Verder helpen ze met het ‘carrouselstemmen’ en zijn ze de vermoedelijke daders van scatologische pesterijen waarbij de auto’s van oppositieleden betrokken zijn en zouden zij de bestuurders zijn van vliegende plastieken penissen bij oppositierally’s.

Naast zijn eigen jeugdbeweging heeft het Kremlin ook de meeste media in zijn zak. Zo was NTV tijdens het vroege postsovjettijdperk een van de eerste onafhankelijke televisiestations en droeg de zender de waarheid hoog in het vaandel, ook al was die kritisch en ongunstig voor het heersende regime. De zender kaartte in 2000 bijvoorbeeld nog de vermeende verantwoordelijkheid van de Federale Veiligheidsdienst FSB aan in de reeks gruwelijke bomaanslagen op vier flatgebouwen in drie verschillende Russische steden. Die zouden officieel gepleegd zijn door Tsjetsjeense rebellen en vormden de aanleiding voor de tweede Tsjetsjeense oorlog.

Maar na een inval van de FSB en financiële strubbelingen als gevolg, kwam het tv-station in handen van de staatsbeheerde gasgigant Gazprom en kon het zijn onafhankelijke positie niet langer handhaven. In maart zond NTV de reportage “Anatomie van het protest” uit. Hierin worden de organisatoren van het protest ervan beschuldigd mensen te betalen en voedsel uit te delen in ruil voor hun talrijke opkomst – een praktijk die Poetin overigens zelf niet schuwt. Bloggers en journalisten konden al snel bewijzen dat de beelden vóór de betoging geschoten werden en dat de zogezegde betogers via het internet werden geronseld. Maar of ze nu worden rechtgezet of niet, zulke beschadigingcampagnes missen vaak hun doel niet buiten de grote steden, waar de staatstelevisie voor vele mensen de enige bron van informatie is.

De arm der wet

Misschien wel het sterkste wapen van Poetin is de arm der wet die graait in de portefeuilles van zowel de demonstranten als de organisatoren. Begin juni werd een wet goedgekeurd waardoor het meelopen in een niet goedgekeurde betoging grote financiële risico’s met zich meebrengt. Betogers riskeren boetes tot 1.000.000 roebel (zo’n 25.000 euro, 200 keer meer dan vroeger) en de organisatoren zelfs tot 1.500.000 roebel, of 37.500 euro. Deze draconische maatregel impliceert dat deelnemen aan een optocht een zwaarder misdrijf is dan afpersing met geweld – een boete hiervoor wordt door juridische experts van Novaja Gazeta geschat op een half miljoen roebel. De Kremlinkritische krant reageerde laconiek dat het goedkoper is een agent te besmetten met een SOA, dan mee te lopen in een betoging.

De oppositie bedacht dan maar een plan om op straat te kunnen blijven komen. De Nationale Reservebank van de Russische bankier en mediamagnaat Aleksandr Lebedev wilde een soort anticorruptiebetaalkaart uitbrengen, waarbij één procent van elke transactie zou worden overgemaakt aan RosPil, Navalny’s anticorruptiefonds. Maar Lebedev, die naast eigenaar van de Britse Evening Standard en The Independent, ook de Kremlinkritische krant Novaja Gazeta bezit, voelde zich sinds de herverkiezing van Poetin meer en meer geviseerd. Na een inval van de geheime dienst en een doorlichting door de centrale bank, werd zaken doen in Rusland almaar moeilijker. Uiteindelijk trok hij zijn handen af van het hele plan.

De oppositie moet zich echter niet enkel om geld zorgen maken. Op 6 mei, aan de vooravond van Poetins inauguratie, werd de ‘Mars der miljoenen’ georganiseerd. Met een opkomst van enkele tientallen duizenden Moskovieten werd de betoging een groot succes, gezien het immer dalende aantal mensen dat op straat kwam. Met enkele honderden arrestanten werd het ook voor de politie een succes.

Vandaag worden één voor één 6 mei-betogers aangepakt. Vorige maand werd Maksim Loezjanin veroordeeld tot vier en een half jaar in een strafkolonie. De 36-jarige man is de eerste van achttien beschuldigden die aan de beurt komt. Hij kreeg het op 6 mei aan de stok met enkele agenten en pleitte schuldig aan het deelnemen aan ‘massale onrust’ die dag. Met zo’n zware straf voor een man die zich coöperatief opstelt, schuld bekent en spijt betuigt in een zaak waarbij niemand echt zwaar gewond geraakte, wordt een niet mis te verstaan precedent geschapen voor de andere beschuldigden in de 6 mei-zaak.

Bovendien blijven ook de kopstukken van het protest niet gespaard. Sergej Oedaltsov was de hoofdrolspeler in een tweede “Anatomie van het protest”, waarin korrelige verborgen camerabeelden Oedaltsov tonen in gesprek met  Givi Targamadze, een van de leiders van de Georgische Rozenrevolutie in 2003. Een reeks opstanden bracht president Sjevardnadze ten val, waarna oppositieleider Micheil Saakasjvili tot president werd gekozen. Oedaltsov wordt nu beschuldigd van het plannen van terroristische aanvallen en riskeert een celstraf tot tien jaar.

Leonid Razvozzjajev, die samen met Oedaltsov in de video te zien is, vluchtte na de NTV-reportage het land uit naar Oekraïne. Naar eigen zeggen werd hij door gemaskerde mannen hardhandig terug naar Rusland gevoerd, waar hij in een kelder mishandeld en bedreigd werd en uiteindelijk gedwongen een geciteerde schuldbekentenis tekende, vooraleer hij aan de politie werd uitgeleverd.

Het net lijkt zich meer en meer te sluiten nu Navalny, na een eerdere beschuldiging van verduistering, er ook van wordt verdacht samen met zijn broer 1,4 miljoen euro gestolen te hebben in verschillende zakendeals. Ook hij riskeert een celstraf van tien jaar. De beschuldiging werd vorige vrijdag openbaar gemaakt, de link met de geplande, niet goedgekeurde protestactie de dag erna, lijkt voor de hand liggend.

Verdeeldheid

Poetin wil de lont uit het protest halen door de leiders de cel in te draaien. Maar ook onderling ruziet de oppositie. Onlangs organiseerde de beweging zelf verkiezingen. Eerlijke verkiezingen, waaruit de Coördinerende Raad ontstond. Of de vertegenwoordigers de protesten ook in goede banen zullen kunnen leiden moet nog blijken, de achterban blijven mobiliseren wordt alvast een moeilijk karwei. De initiële euforie, gedrevenheid en het optimisme waarmee de Russen telkens weer op straat kwamen is ver zoek. Niet iedereen kan het zich permitteren fulltime demonstrant te zijn. Voormalig vrederechter en activiste Joelija Sazonova kan zich niet blijven vinden in het streven naar vrijheid, nieuwe verkiezingen of het vrijlaten van politieke gevangenen: “We moeten waarschijnlijk een andere betekenis zoeken, een andere vorm. We kunnen niet elke keer opnieuw dezelfde handeling blijven uitvoeren, terwijl we weten dat die tot geen enkel resultaat leidt.”

De strijd voor eerlijke verkiezingen en het verzet tegen ‘de partij van dieven en oplichters’ blijkt een erg smalle basis te hebben. Navalny mag zich misschien wel op de borst kloppen dat hij de regering heeft kunnen aanzetten tot de aanpak van corruptie – op enkele weken tijd heeft de regering effectief enkele corruptieschandalen met veel vertoon aangepakt – het Kremlin lijkt daarmee vooral Navalny de wind uit de zeilen te willen nemen.

Een jaar geleden namen optimisten de woorden “Russische Winter” (naar analogie met de Arabische Lente) al in de mond, maar zover is het niet gekomen. Vladimir Poetin heeft zonder veel problemen zijn postjeswissel met Medvedev uitgevoerd, en de president zit steviger dan ooit in het zadel. De controle is verscherpt en in Rusland wordt schoon schip gemaakt – het  beste en meest bekende voorbeeld daarvan is het weinig benijdenswaardige lot van de meisjes van Pussy Riot.

Poetin heeft zich de laatste maanden meer een Sovjetaura aangemeten, waarbij een mysterieus stilzwijgen heerst rond de gezondheidstoestand van de leider – Poetin was enkele weken buiten strijd door een judo-ongeluk, en daagde onder andere niet op voor zijn jaarlijks gesprek met de Russische burgers op de staatstelevisie – en de herinvoering van de Sovjeteretitel ‘Held van de Arbeid’. De relatie met de Verenigde Staten staat op springen nu de Amerikanen de Magnitski-wet hebben ingevoerd, die sancties inhoudt tegenover Russische functionarissen die betrokken waren bij de dood van de Sergej Magnitski.  De jurist Magnitski, die grootschalige corruptie bij de overheid had aangekaart, overleed in 2009 in de gevangenis, waarschijnlijk aan de gevolgen van zware mishandeling en het ontbreken van medische zorgen. Moskou laat zich door de V.S. niet de les spellen en reageert met een wraakwet die Amerikaanse burgers verbiedt Russische kinderen te adopteren. Reden: de Amerikanen zouden de mensenrechten niet respecteren.

De golf van protesten die sinds een jaar over Rusland trekt, heeft weinig concrete resultaten opgeleverd. Maar er heeft zich wel een mentaliteitsverandering voorgedaan bij vele Russen. Het volk is niet langer bang om op straat te komen. Poetins inaugurele rit door een hermetisch afgesloten en volledig ontruimd Moskou en het verbod op de betoging van afgelopen zaterdag, tonen veeleer dat het Kremlin loopt te zweten.


Meer weten:

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s